Биотүрлілікті сақтау / GRI 413-2, ТДМ 6.6, 11.4, 15.1, 15.5 /

Қарашығанақ мұнай-газ конденсатты кен орны (ҚМГКК) 280 км²-ден астам аумақты алып жатыр. КПО басқа табиғи ресурстарды пайдаланушылармен бір аумақты бөліседі, бірақ КПО өз қызметін тек өнеркәсіптік объектілер астында, кеніштің құбырлары мен жолдарының астында орналасқан аумақта ғана жүзеге асырады.

КПО өнеркәсіптік объектілерінен басқа, ҚМГКК аумағында КПО өндіретін шикізаттың бір бөлігін өңдеумен айналысатын (мысалы, «Конденсат» АҚ) немесе кен орындарына және инфрақұрылымдық объектілерге қызмет көрсететін басқа да кәсіпорындар бар. КПО объектілері мен үшінші тараптардан басқа, ҚМГКК аумағында бұрын пайдаланылған ауылшаруашылық жерлері мен жер телімдерінің үлкен аумақтары бар. Бұл аумақ 1956 жылға дейін жайылым және шабындық ретінде пайдаланылды. 1957 жылдан бастап бұл аймақта (жайылым ретінде пайдаланылған Қоншыбай мен Калминовка жыраларының жайылмалары мен ылди жерлерін қоспағанда) дәнді дақылдар өсіріле бастаған. Қазір ҚМГКК санитариялық-қорғау аумағының үлкен бөлігі мемлекеттік босалқы жерлер болатын. Дегенмен, жердің бір бөлігі шаруа қожалықтарымен пайдаланылады.

Осылайша, жоғарыда аталған факторлар ықтимал теріс әсерлер үшін жауапкершілік шекараларын анықтауда және белгілеуде белгілі бір қиындықтарды тудырады, сонымен қатар КПО-ның қоршаған орта мен оның биотүрлілігін қалпына келтіру бойынша практикалық әрекеттерді қабылдау мүмкіндігіне жиі шектеулер қояды.

Дегенмен, КПО табиғи экожүйелердің биологиялық әртүрлілігі адам жасаған әкімшілік-аумақтық бөліністерге бағынбайтынын мойындайды және белгілі бір аумақтың бүкіл биологиялық байлығын, түрлердің өзара әрекеттесу тізбегіндегі нәзік буындарды, барлық тартылған қауымдастықтарды сақтау үшін ортақ қағидалар мен тәсілдерді ұстану қажет. Осыған байланысты келісімшарттық аумақтарда биологиялық әртүрлілікті сақтау Компанияның ерекше назарында.

КПО табиғи экожүйелердің биологиялық әртүрлілігі адам жасаған әкімшілік-аумақтық бөліністерге бағынбайтынын мойындайды және белгілі бір аумақтың бүкіл биологиялық байлығын, түрлердің өзара әрекеттесу тізбегіндегі нәзік буындарды, барлық тартылған қауымдастықтарды сақтау үшін ортақ қағидалар мен тәсілдерді ұстану қажет.

Кен орны аумағындағы биотүрлілікке әсерді барынша азайту мақсатына сүйене отырып, КПО 2012 жылдан бастап биотүрлілікті сақтау мониторингін қажет ететін ерекше сезімтал учаскелердің жоқтығына қарамастан, Биотүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспарын әзірлеп, жүзеге асыруда. Биотүрлілікті сақтау жөніндегі іс-шаралар жоспары қызмет қатерлерін және қоршаған ортаға ықтимал әсерлерді бағалауға негізделген экожүйелердің бұзылуын болдырмау және биотүрлілікті азайту жөніндегі шаралардың бірі болып табылады.

Биоәртүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспары IPIECA/OGP «Мұнай және газ өнеркәсібі үшін биотүрлілік бойынша шаралар жоспарын әзірлеу жөніндегі нұсқаулық» құжатына сәйкес әзірленген және әр үш жыл сайын жаңартылып отырады. Бұл ретте берілген кезеңділікпен зерттеулер жүргізудің циклділігі қамтамасыз етіледі. Биотүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспары шеңберінде, Компания өзендердің жағалық аймақтарындағы сезімтал экожүйелер үшін ұсынылатын іс-шаралар бойынша нұсқаулықтарды әзірледі, сондай-ақ флора мен фауна түрлерінің деректер базасын құрады. Деректер базасы әр жыл зерттеуден кейін жаңартылып отырады.

Биотүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспары шеңберінде КПО ҚМГКК аумағының биотүрлілік жағдайына әсер ететін факторларға бағалау жүргізеді.

Сонымен қатар, экожүйелердің жай-күйінің динамикасын бақылау мақсатында ҚМГКК аумағында әрбір 10 жыл сайын спутниктік суреттерге талдау жүргізіледі.

Қарашығанақ – Атырау тасымалдау жүйесі (бұдан әрі ҚАТЖ) экспорттық құбыржолы Қарашығанақ кен орнын игерудің бірден бір құрылымы. Аталмыш құбыржол 2004 жылы іске қосылған, оның ұзындығы 635,5 км. 2022 жылы КПО алғаш рет ҚАТЖ экспорттық құбыржолы бойындағы аумақ үшін 2023–2030 жылдарға арналған БСШЖ әзірлеп шықты.

2023 және 2024 жылдары ҚАТЖ құбыржолы бойымен флораны фондық зерттеуді КПО келесі мақсаттарда өткізді:

• Флораның басым (негізгі) түрлерін анықтау;
• Флораның индикаторлық түрлерін анықтау;
• ҚАТЖ бойымен орналасқан экожүйеге әсер ететін факторларды анықтау;
• Бақылауды жалғастыру үшін тиісті мониторинг алаңдары мен бағыттарын таңдау;
• Флора бойынша дерекқорды жасақтау

Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының шекарасындағы ҚАТЖ құбыржолы тым ұзын болғандықтан, КПО аймақтар бойынша фондық зерттеулерді кезең-кезеңмен жүргізуді ұйғарды.

ҚМГКК аумағындағы биотүрліліктің мониторингі / GRI 304-2 /

2024 жылдың есептік кезеңінде КПО 2024–2026 жылдарға арналған БСШЖ бойынша іс-шаралардың бекітілген көлемін орындады.

2011 жылдан бастап Биоәртүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспарының барлық кезеңдері www.kpo.kz сайтында Тұрақты даму/Қоршаған ортаны қорғау/Биотүрлілікті сақтау/Биотүрлілікті сақтау жөніндегі шаралар жоспары бөлімінде көрсетілген.

2024 жылға жоспарланған жұмыс көлеміне ҚМГКК аумағындағы фауна мен ихтиофаунаға мониторинг жүргізу, сондай-ақ су айдындарынан алынған балықтар мен моллюскаларға зертханалық зерттеулер жүргізу кірді.

Мониторинг жүргізудегі мақсат:

• 2024 жылдың көктемгі және күзгі кезеңдерінде ҚМГКК аумағындағы жерүсті омыртқалы жануарлар фаунасының жай-күйі туралы деректерді алу, бұл деректерді алдыңғы зерттеулермен салыстыру.
• өзеннің ихтиофаунасы мен оның қоректік базасының (планктон, бентос) жай-күйі туралы деректер алу. 2024 жылы Березовка және Кончубай сайы бойынша алынған деректер бұрынғы зерттеулер нәтижелерімен салыстырылды.

Жануарлар әлемін бақылау

ҚМГКК аумағының фауналық кешені батыс дала зоогеографиялық учаскесіне жатады және айқын дала сипатына ие.

Далалық зерттеу жұмыстары көктемгі және күзгі кезеңдерде, ҚМГКК санитариялық-қорғау аймағының (СҚА) шегінде және одан тыс аумақтарда жүргізілді. Зерттеу 17 жаяу маршрут пен 5 мониторинг алаңын қамтыды (су тасқыны жағдайы мен су айдындарының ең жоғары толу деңгейі ескерілді).

2024 жылы бақылау кезеңінде кен орны аумағында және оған іргелес учаскелерде келесі жануарлар түрлерінің мекендейтіні расталды:

• Қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың 11 түрі.
• Құстар фаунасының 174 түрі, оның ішінде 9 түрі Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген.
• Сүтқоректілер фаунасының 27 түрі, оның ішінде 2 түрі Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген.

2012 жылдан 2024 жылға дейінгі аралықта кен орнында және оған іргелес аумақтарда тіршілік ететін сүтқоректілердің түрлік құрамында айтарлықтай өзгерістер байқалған жоқ. Сонымен қатар, 2024 жылдың көктемінде қабанның (Sus scrofa)айтарлықтай көп тіркелуі байқалды, бұл жағдай кенеттен болған су тасқыны құбылыстарымен байланысты. Сондай-ақ, 2024 және 2021 жылдары Сібір елігі (Capreolus pygargus) түрінің жоғары популяциялық деңгейі тіркелді.

Өзен құндызының елді мекендері (Castor fiber) бүкіл ҚМГКК аумағындағы су айдындарында және санитарлық-қорғау аймағында кездеседі. Құндыздар қоныстанған аумақтардың саны мен ауданы су айдындарындағы су деңгейіне байланысты боп келеді. 2024 жылғы көктемде ҚМГКК аумағындағы және санитариялық қорғау аймағындағы көптеген су айдындарындағы су деңгейі 2021 жылғы көктеммен салыстырғанда айтарлықтай көтерілді. Су деңгейінің көтерілуі құндыздардың қоныс аударуына және олардың 2021 жылы су болмаған, бұрын қараусыз қалған ескі елді мекендерге қоныстануына себеп болды.

Жануарлар әлемінің (жерүсті омыртқалы жануарлардың) жай-күйіне мониторинг жүргізу нәтижелері, 2024 жылдың көктемгі және күзгі кезеңдерінде жүргізілген фауна өкілдерінің саны мен түр алуандық деңгейін талдау зерттелген аумақтың фауналық кешеніне ҚМГКК өнеркәсіптік объектілері тарапынан теріс әсерін анықтаған жоқ.

ҚМГКК-да қорғау режімі кәсіпорын қызметтері орындалмайтын жерлерде фаунаның дамуына қолайлы жағдай туғызып отыр. Өндірістік объектілердің қызметі көптеген жаунуарлар үшін алаңдаушылық факторы болып табылады. Сонымен қатар, кең аумақтарда фаунистикалық кешен өкілдерінің едәуір бөлігінің тіршілігіне қолайлы жағдай жасайтын учаскелер сақталған. Қазіргі уақытта ҚМГКК аумағында бірқатар белгілері бойынша ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға жақын жағдайлар жасалған: мал жаю, шөп шабу, аң аулау жүргізілмейді, көлік қозғалысы реттелген, тұрақты тұрғылықты елді мекендер жоқ. Әр түрлі биотоптарды қамтитын едәуір үлкен алаң ведомстволық қорғауда.

Ихтиофаунаны мониторингілеу

2024 жылы екінші рет ҚМГКК аумағында және оған іргелес жатқан аумақта (Березовка өзені және Қоншыбай жырасы) химиялық талдауға су ағзаларының (балықтар мен ұлулар) тіндерінің сынамаларын және түбіндегі шөгінділерді іріктеп, бақылаудың таңдалған аймақтарында ихтиофаунаға және оның азық қорына мониторинг жүргізілді.

ҚМГКК және оған іргелес аумақта таңдап алынған бақылау учаскелерінде ихтиофауна, планктон және бентосқа тұрақты мониторинг жүргізу өндірістік қызметтің ықтимал теріс әсерін бағалауға мүмкіндік береді. Мониторинг жүргізу жиілігі – әр алты жылда бір рет.

2018 жылмен салыстырғанда 2024 жылғы ихтифаунаның түр құрамы сол деңгейде қалды.

2024 жылы балық пен моллюскалардың ұлпаларындағы ауыр металдар деңгейі сынама алынған көпшілікте нүктелерде анықтау шегінен төмен болды. Дегенмен, 2018 жылдан 2024 жылға дейінгі кезеңде моллюскалардың ұлпаларында ауыр металдардың жиналуын талқылау мүмкін емес, себебі жеткілікті деректер жоқ. ҚМГКК аумағындағы су нысандарының биологиялық жағдайын нақты бағалау және ластаушы заттардың жиналу деңгейі туралы дәлірек қорытындылар алу мақсатында аталған зерттеулер жалғастырылады.

ҚМГКК аумағында биотүрлілікті сақтау бойынша 2024–2026 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары.

2023 жылы ҚМГКК және оған іргелес аумақтардың экожүйелерінің өзгеру динамикасын талдаумен қатар ҚМГКК аумағында биотүрлілікті сақтау бойынша 2024–2026 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары да дайындалды.

2024–2026 жылдарға арналған БСШЖ аймақтағы биотүрлілікті сақтау бойынша КПО қызметінің негізгі бағыттарын анықтайды.

ҚАТЖ аумағындағы биотүрліліктің мониторингі / GRI 304-2 /

2023 жылы КПО 2023 – 2030 жылдарға арналған ҚАТЖ экспорттық құбыр бағыты бойымен БСШЖ бойынша жоспарланған іс-шаралардың бекітілген көлемін орындады.

2024 жылы ҚАТЖ трассасы бойында жүргізілген жұмыс көлеміне АӨК экспортық құбыры трассасы бойындағы флораның фонын бақылау, оның ішінде зертханалық зерттеулер жүргізу кірді.

Батыс Қазақстан облысы шегіндегі ҚАТЖ құбыры бойындағы флора мен өсімдіктердің фондық жағдайын зерттеу әртүрлі типтегі нүктелерде жүргізілді:

• су объектілері өткелдерінің жанындағы нүктелер;
• экожүйелер бойынша нүктелер;
• Өндірістік экологиялық бақылау аясындағы мониторинг станцияларының жанындағы нүктелер.

Барлығы 36 бақылау нүктесі (алаңы) зерттеліп, олардың аумағында 62 туысқа жататын 85 өсімдік түрі тіркелді. ҚАТЖ трассасы бойындағы өсімдік жамылғысына жүргізілген фондық зерттеу барысында флора мен өсімдіктерге әсер ететін негізгі факторлар анықталды, олар: көліктік, механикалық, ауыл шаруашылығы және селитебтік (тұрғын үй-шаруашылық) әсерлер.

Аталған факторлардың ішінде КПО қызметіне көлік пен қоныстану бойынша әсердің қатысы бар. Электр желілері мен желілік тораптар баяғыда салынғандықтан және қазіргі уақытта бұл нысандарға тек ағымдағы техникалық қызмет көрсету жұмыстары жүргізілетіндіктен, қоныстану бойынша әсердің деңгейі төмен.

Зерттелетін аумақтың экожүйесіне әсер етудің барлық факторларының ішіндегі ең елеулісі – көліктің әсері. Бұл ретте, ҚАТЖ құбыры бойымен ҚАТЖ қауіпсіздік қызметі ғана емес, сонымен қатар «Қарашығанақ – Орал» жоғары қысымды газ құбыры мен «Орал – Атырау – Самара» мұнай құбырының күзет қызметі де өз құбыржолдары бойымен тұрақты түрде көлікпен бақылау жүргізетінін ескеру қажет. Аталмыш құбырлар ҚАТЖ құбырына іргелес орналасқан.

Механикалық фактор жеке бөлініп көрсетілді, себебі 2024 жылдың мамыр айында су тасқыны кезеңінде дамбалар мен қорғаныш дуалдарын салу барысында топырақ үйіп көму бойынша жер қазу жұмыстары жүргізілді. Бұл өз кезегінде топырақ-өсімдік қабатының бұзылуына алып келді. Су тасқыны жыл сайын қайталануы мүмкін болғандықтан, аталған факторға тұрақты түрде бақылау жүргізу қажет.

ҚАТЖ трассасы бойында, Атырау облысының шегінде, Елтай, Ынтымақ, Есбол, Орлик, Көктоғай, Өтешқали Атамбаев, Кенөріс, Ақтоғай, Махамбет, Жалғансай сияқты бірқатар елді мекендер орналасқан. Бұл елді мекендердің тұрғындары ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығымен айналысады. Олардың қызметі пайдаланылатын аумақтағы өсімдік қауымдастықтарының құрылымы мен жай-күйіне әсер етеді: мал жаю, шөп шабу, жер жырту, тыңайтқыш қолдану және т.б. Мал жайылмайтын жерлерде өсімдіктер жамылғысының жай-күйі қанағаттанарлық деп бағаланады.

Барлығы 36 бақылау нүктесі (алаңы) зерттеліп, олардың аумағында 62 туысқа жататын 85 өсімдік түрі тіркелді.

ҚАТЖ трассасы бойында флораға мониторинг жүргізу барысында алдағы уақытта ауыл шаруашылығы факторларының әсеріне ұшырайтын қауымдастықтардағы өсімдіктердің индикаторлық және негізгі түрлерінің түрлік құрамындағы (сандық және сапалық көрсеткіштердегі) өзгерістерді бақылау жоспарлануда.

Трасса бойындағы мониторинг нәтижелері бойынша өсімдіктер жамылғысының бұзылуы тіркелмеді. Құбыр үстіндегі топырақ көптеген учаскелерде жергілікті (аборигендік) өсімдік түрлерімен қайта өскен, ал кейбір жерлерде бұталар, жартылай бұталар және шала бұталар кездеседі, бұл өз кезегінде аталған аумақтың қалпына келіп жатқанын көрсетеді.

Болашақта биоәртүрлілікке мониторинг жүргізу барысында КПО экожүйелердің жеке алынған көліктік, механикалық, ауыл шаруашылық және селитебтік факторлардың, сондай-ақ олардың жиынтық әсерінің ықпалынан қалай өзгеретінін бақылап отырады. Бұл өз кезегінде, қажет болған жағдайда, аймақ экожүйелеріне әртүрлі жер пайдаланушылар қызметінің әсерін азайтуға бағытталған шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді.

Әрбір мониторинг алаңынан алынған сынамалар бойынша өсімдіктер құрамындағы ластаушы заттардың мөлшерін анықтау мақсатында зертханалық зерттеулер жүргізілді.

Қазіргі уақытта топырақ пен өсімдіктердегі ластаушы заттардың құрамының өзара байланысы жөнінде нақты қорытынды жасау қиын, себебі статистикалық деректер әлі жеткіліксіз. Топырақ пен өсімдіктердегі ластаушы заттар құрамының динамикасы алдағы уақытта да әр алты жылда бір рет жүргізілетін мониторинг арқылы бақыланып отырады. Бұл өз кезегінде статистикалық деректерді жинауға және ҚАТЖ құбырының экожүйелерге әсер ету немесе әсер етпеу деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

Жүргізілген фондық зерттеулердің нәтижесінде Атырау облысы бойынша СТКА трассасының флорасына қатысты деректер базасы жасақталды.

2023–2030 жылдарға арналған БСШЖ ҚАТЖ экспорттық құбыр жолының бойында орналасқан аумақ үшін дайындалған. Ол жоспар осы аймақтағы биоәртүрлілікті сақтау бойынша КПО қызметінің негізгі бағыттарын анықтайды.

Негізгі түрлерді бақылау

Биотүрліліктің жай-күйін бағалау шеңберінде КПО өсімдіктер мен жануарлардың сирек түрлерінің мониторингіне үлкен көңіл бөледі. Биотүрлілікті сақтау мәселелерінде белгілі бір түрдің басымдығы халықаралық және жергілікті заңнаманың басымдықтарымен, әсерлерге сезімталдығымен және төзімділігімен және Қоғам қызметінің қоршаған ортаға тигізетін ықтимал теріс әсерінің маңыздылығымен анықталады.

1990 жылдан 2023 жылға дейінгі зерттеу кезеңінде қарастырылған негізгі тірек түрлері kpo.kz сайтында Тұрақты даму/Қоршаған ортаны қорғау/Биотүрлілікті сақтау/Флора мен фаунаның ҚМГКК аумағында тіркелген маңызды түрлері бөлімінде көрсетілген.

Осы түрлердің барлығы Қарашығанақ кен орны аймағынан тыс жерлерде де кездесуі мүмкін. Айта кету керек, бұл түрлердің кен орнында аумағында болуы, болмауы немесе саны аумақтың экологиялық әл-ауқатының тікелей көрсеткіші болып табылмайды. Жеке түрлердің таралуы КПО қызметіне қатысы жоқ жергілікті және ғаламдық себептерге (климаттың өзгеруі, шөлейттену және т.б.) байланысты өзгеруі мүмкін. Бұл ретте өндірістік қызметті ҚМГКК және іргелес аумақтардың биотүрлілігінің маңызды бөлігі болып табылатын жекелеген түрлердің популяциясына тікелей және жанама әсер етпейтіндей етіп жоспарлау және ұйымдастыру қажет.

Биотүрліліктің жай-күйін бағалау шеңберінде КПО өсімдіктер мен жануарлардың сирек түрлерінің мониторингіне үлкен көңіл бөледі.

2023 және 2024 жылдары Карачаганақ – Атырау экспорттық құбыры (СТКА) трассасы бойында жүргізілген фондық зерттеулер барысында Батыс Қазақстан облысы (БҚО) аумағында ҚР Қызыл кітабына және жойылып кету қаупі төнген түрлер тізіміне енгізілген флораның бес түрі, ал Атырау облысы (АО) аумағында бір түрі тіркелді.

БҚО шекарасында:

• Анджевскийдің қалампыргүлі (Dianthus andrzejowski);
• Биберштейн қызғалдағы (Tulipa biebersteiniana);
• Шренк қызғалдағы (Tulipa shrenkii);
• Фишер құссүттігені (Ornithogalum fischeranum);
• Ақ су лалагүлі (Nymphaea alba).

АҚ шекарасында:

• Шренк қызғалдағы (Tulipa shrenkii)

Негізгі/басым түрлер санатына берілген аумақ үшін зерттеуі мен қорғауы аса маңызды болып табылатын түрлер кіреді. Ең алдымен, бұған Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына, Халықаралық табиғатты қорғау одағының қызыл тізіміне енгізілген түрлер, сондай-ақ белгілі бір аумақта сирек кездесетін немесе сирек кездесетін түрлер жатады. Бұл түрлер мекендеу ортасының жағдайларындағы өзгерістерге тез жауап беретін ең әлсіз түрлер болып келеді де, осылайша индикаторлық қасиеттерін көрсетеді. Осыған байланысты негізгі түрлерді бақылау қажет.